Łódzkie Osiedle Montwiłła-Mireckiego doczekało się wystawy… we Frankfurcie

Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, Archiwum Państwowe w Łodzi
Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, dziedziniec międzyblokowy (lata 30. XX wieku), fot. Archiwum Państwowe w Łodzi
Jedno z pierwszych modernistycznych osiedli w Polsce dziewięćdziesiąt lat temu wyznaczało standardy, do dziś urzekając funkcjonalnością i minimalizmem formy – jego historię, nowatorskie rozwiązania urbanistyczne i architektoniczne, ale też wymiar społeczny przybliży nam wystawa.

Wystawa powstała z inicjatywy fundacji Urban Forms, która od lat promuje sztukę uliczną. Tym razem jednak to ulica, a właściwie całe osiedle, jest dziełem sztuki. Co ciekawe, w rodzimej świadomości akurat Osiedle Montwiłła-Mireckiego nie jest pierwszym, co kojarzymy z Łodzią. Tymczasem ten zespół zabytkowych, niemal stuletnich budynków to doskonały przykład modernistycznej myśli architektonicznej.

Osiedle nazwano na cześć straconego przez władze carskie Józefa Mireckiego, pseudonim Montwiłł. Należący do PPS młodzian zasłynął odwagą w działaniach przeciw zaborcy. Za samą działalność w partii został na początku XX wieku osadzony w więzieniu, a za zorganizowanie tam manifestacji trafił na Syberię. Po kilku miesiącach uciekł, wrócił do Polski, dołączył do Organizacji Bojowej PPS i czynnie uczestniczył w akcjach organizowanych podczas rewolucji z lat 1905-1907.

Perła Polesia

Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, M. Rzepnikowski
Osiedle Montwiłła-Mireckiego współcześnie, fot. M. Rzepnikowski

Samo osiedle ma niemniej ciekawą, choć zdecydowanie bardziej pacyfistyczną historię, niż jego patron. Pewnym impulsem do jego powstania była jednak I wojna światowa, a właściwie wywołane przez nią braki w zaopatrzeniu. Na początku ubiegłego stulecia w miejscu tym rósł bowiem las, który po 1915 trzeba było wykarczować, by pozyskać trudno dostępny w czasie wojny opał. Wówczas tereny te nazywano peryferiami miasta, choć od obecnego śródmieścia dzieli je stosunkowo niewielka odległość.

Inicjatorem prac na terenach na północ od parku im. Józefa Piłsudskiego był łódzki magistrat. Planowano postawić w tym miejscu typowo robotnicze osiedle, ale zmiany gospodarcze (pokłosie wielkiego kryzysu z lat 20. XX wieku) sprawiły, że Osiedle Montwiłła-Mireckiego było dla tej klasy społecznej zwyczajnie zbyt drogie. Warto nadmienić, że tamtejsza zabudowa charakteryzowała się wysokim standardem jak na swoje czasy. Szybko zaczęła więc przyciągać inteligencję – artystów, lekarzy, urzędników czy działaczy politycznych.

Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, Archiwum Państwowe w Łodzi
Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, bloki od strony al. Unii (lata 30. XX wieku), fot. Archiwum Państwowe w Łodzi

Mówiąc o wysokim standardzie, mam na myśli dostęp do elektryczności, bieżącej wody i kanalizacji. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku nie było to normą w innych częściach Łodzi. Osiedle budowano w latach 1928-1931, choć prawdopodobnie w planach była też jego rozbudowa. Świadczą o tym wolne przestrzenie – dziś zabudowane już w inny sposób. Niemniej, wybuch II wojny światowej skutecznie pokrzyżował jakiekolwiek plany rozwoju osiedla. Jego populacja wynosiła wówczas przeszło pięć tysięcy osób, które zostały przez Niemców wysiedlone.

Mein Haus – mein Wohnblock

Die Wohnung für das Existenzminimum, Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej we Frankfurcie (1929), Narodowe Archiwum Cyfrowe
Projekt Osiedla Montwiłła-Mireckiego na wystawie “Die Wohnung für das Existenzminimum” towarzyszącej Międzynarodowemu Kongresowi Architektury Nowoczesnej (CIAM) we Frankfurcie (1929), fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Modernizm, choć jego podwaliny kładli najważniejsi przedstawiciele światowej architektury, narodził się w Niemczech. Właśnie dlatego perła modernistycznej architektury stała się przedmiotem współpracy fundacji Urban Forms i Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Kuratorką wystawy jest Aleksandra Sumorok – znawczyni dziejów łódzkiej architektury. W przygotowaniach brali też udział: Teresa Latuszewska-Syrda (współpraca kuratorska), Aleksandra Dudek (kwerenda archiwalna), Dorota Fornalska i Marcin Rosowski (wsparcie merytoryczne).

“Mein Haus/Mein Wohnblock. Die Montwiłł-Mirecki Wohne Siedlung in Lodz, 1928-31” (“Mój dom – mój blok. Osiedle Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, 1928-31”) do 8 października można oglądać w Haus am Dom przy Domplatz 3 we Frankfurcie nad Menem.

Przedsięwzięcie zrealizowano dzięki wsparciu programu Niepodległa, którego celem była promocja Polski w ramach obchodów stulecia odzyskania niepodległości. Nie jest jednak tak, że Osiedle Montwiłła-Mireckiego nie doczeka się także rodzimej wystawy. Od 9 października do końca roku ekspozycja będzie także dostępna w internecie, natomiast wystawa ruszy do domu. Kolejny pokaz ma odbyć się w Łodzi – a następnie w miastach równie żywo zainteresowanych modernistyczną architekturą. O szczegółach w swoim czasie przeczytacie tutaj.

Autor artykułu
More from Damian Halik

“Star Trek” od Tarantino jak “Pulp Fiction w kosmosie”?

Obecnie głowę Quentina Tarantino zaprząta oczywiście promocja jego najnowszego filmu "Pewnego razu......
Czytaj wiecej